De herdenking begon om 06.30 uur — rond het tijdstip waarop de executie plaatsvond. Op 9 april 1942 werden 77 krijgsgevangenen uit de Sovjet-Unie in de vroege ochtend uit Kamp Amersfoort gehaald en nabij het kamp doodgeschoten. Het was de op één na grootste massa-executie in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. De slachtoffers liggen begraven op het Sovjet Ereveld in Leusden.
Toespraken over ontmenselijking en verlies
Tijdens de herdenking spraken verschillende sprekers over de betekenis van deze geschiedenis.
Directeur Remco Reiding van Stichting Sovjet Ereveld stond in zijn toespraak stil bij het proces dat aan de executie voorafging. “Deze mannen werden door de nazi’s ‘Untermenschen’ genoemd. Ontmenselijking begint met woorden die mensen kleiner maken en afstand creëren. Het bleef niet bij woorden: deze krijgsgevangenen kregen minder eten, werden mishandeld en kregen geen medische hulp. Wat we hier herdenken is niet alleen hun dood, maar ook het proces dat daartoe leidde.”
Volgens Reiding laat deze geschiedenis zien hoe gevaarlijk het is wanneer groepen mensen stap voor stap tot minder mens worden gemaakt.
Huisarts Mizhgona Yusupova uit Amersfoort sprak over haar persoonlijke verbondenheid met het verhaal. Met wortels in Tadzjikistan voelde zij zich sterk geraakt door de geschiedenis van de jonge mannen uit Centraal-Azië. Zij vertelde hoe zij tijdens haar voorbereiding werd geraakt door het woord “Untermenschen” waarmee de soldaten door de nazi’s werden aangeduid. “Hoe kan een mens een ander mens zo noemen?”, vroeg zij zich af. “Voor mij zijn zij geen nummers. Zij zijn zonen, broers en mensen.”
Ook sprak zij over de lichamelijke gevolgen van honger en mishandeling en over het verlies voor families. “Deze mannen werden doelbewust uitgehongerd. Hun lichamen werden langzaam gebroken,” vertelde zij. “Maar achter ieder van hen stond ook een familie. Een moeder, een vader, broers en zussen — mensen die vaak nooit hebben geweten wat er met hun dierbare is gebeurd.”
Floris Huetink, stadsdichter Amersfoort, droeg een gedicht voor dat reflecteerde op de vraag hoe we vandaag betekenis geven aan zulke gebeurtenissen.
Licht in de duisternis
In het donker plaatsten leerlingen van scholengemeenschap ’t Atrium de eerste vier rode kaarsen. Daarna plaatsten aanwezigen — telkens in groepjes van vier — de overige 73 kaarsen rond het monument. Daarmee werd symbolisch licht gebracht in de duisternis voor de 77 krijgsgevangenen.
Rond het monument brandden al 24 witte kaarsen. Deze staan symbool voor de Sovjetkrijgsgevangenen die eerder in Kamp Amersfoort stierven door honger, ziekte en mishandeling.
Naar de executieplek
Na het taptoe-signaal en een minuut stilte liep de stoet naar de plek waar de executie plaatsvond. Daar werd een grote kaars geplaatst ter nagedachtenis aan de slachtoffers.
De herdenking werd bijgewoond door burgemeester Gerolf Bouwmeester van Leusden en loco-burgemeester Micheline Paffen-Zeenni van Amersfoort, de ambassadeur van Kazachstan, vertegenwoordigers van de ambassades van Azerbeidzjan en Oezbekistan, vertegenwoordigers van de Tadzjiekse gemeenschap.
De muzikale begeleiding tijdens de herdenking werd verzorgd door Concertorkest Juliana.
Deze herdenking wordt mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van het Fonds Samenlevingsinitiatieven (Gemeente Leusden).
De toespraken en het gedicht zijn hieronder te downloaden;
